• نخست سلام

من محمود اشرفی هستم. این مقاله اول سایت ایران جنوبگان (Iran Antarctic) است که در فروردین 1398 نگارش شده و در مرداد 1398 درسایت ایران جنوبگان ارائه میشود. در این سایت من سعی دارم مطالب علمی و عمومی در مورد جنوبگان به شما ارائه کنم. چون این موضوع مورد علاقه خود من است و دوست دارم چیزهایی که خودم یادگرفتم و یا در موردش سرچ میکنم را در این سایت ارائه کنم.

مخاطب این سایت هر کسی است که روحیه ماجراجویی و کنجکاوی داره و یا جامعه متخصص علمی کشور و مدیران تصمیم گیر کشور تا در هرجایی که لازم میدانند استفاده کنند.

رویای خود من حضور ایران در جنوبگان و تأسیس یک ایستگاه تحقیقاتی با نام کشورم ایران در قاره قطب جنوب هست. استفاده از مطالب سایت هم آزاده چون رویای من احتیاج به مشارکت و همکاری داره و باید افراد بیشتری این مطالب را بدانند تا بتوانند کمک کنند. در طول دوران تحصیل خودم هیچ وقت هیچ مطلبی علمی را فقط برای خودم نخواستم و کسایی که من را میشناسند و یا دانشجوهای خودم در دانشگاه شاید این موضوع را بدانند که من اعتقاد دارم هیچ چیزی نباید جلوی پیشرفت علم را در جهان بگیره و تمام درها برای کسانی که دوست دارند بدانند باید باز باشه و مقاله و دیتاهای پژوهشگران باید در اختیار همه قرار بگیره.

  • این مقاله چی میخواهد بگوید؟

در این مقاله که اولین بخش از مقالات سریالی سایت ایران جنوبگان هست باید به تعاریف بپردازیم و اصلاً ببینیم آنتارکتیک چی نیست و آنتارکتیکا کجا نیست؟! و در آخر پیشنهاد خودم را برای معادل فارسی این کلمات مطرح خواهم کرد. و برای یک نگاه کلی به جنوبگان با یک مقاله از سایت ناسا این مطلب را ادامه خواهم داد.

 

  • نخست این سوال پیش می آید که آنتارکتیک چیست و آنتارکتیکا کجاست؟

برای توضیح این سوال باید به اول ماجرا نگاه کنیم. داستان از جایی شروع شد که محوری که کره زمین به دور آن گردش میکند نسبت به مداری که به دور خورشید گردش میکند به میزان بیست و سه و نیم درجه اختلاف پیدا کرد. این اختلاف باعث میشود در زمان گردش کره زمین به دور خورشید نیم کره شمالی و نیم کره جنوبی به تناوب در طول سال بهره بیشتری از خورشید ببرند.

همین موضوع باعث شد که فصل ها به وجود بیایند. اگر محور زمین این اختلاف را نداشت خورشید همیشه به مدار استوا یا همان مدار صفر درجه عمود میتابید و زاویه تابش آن به تدریج تا مدار نود درجه شمالی و جنوبی مایل میگشت و در تمام کره زمین در طول سال یک فصل داشتیم و تفاوت تنها در اختلاف دمای عرض ها از استوا تا قطبها و تفاوت روز و شب بود.

مدار خورشید و زمین

محور مدار گردش کره زمین به دور خورشید با محور کره زمین به میزان 23.5 درجه اختلاف دارد و این موضوع فصل ها را به وجود می آورد.

ولی اختلاف بیست و سه درجه و نیم باعث شده است که در اول تیر ماه یا انقلاب تابستانی خورشید به مدار بیست و سه و نیم درجه شمالی که به آن مدار راس السرطان میگویند عمود بتابد و در اول دی ماه یا انقلاب زمستانی به مدار بیست و سه ونیم درجه جنوبی که به آن مدار راس الجدی میگویند عمود شود. اول بهار و اول پاییز زمانی است که خورشید به خط استوا عمود میشود و طول روز و شب در تمام کره زمین با هم برابر میشود.

مدار راس السرطان و مدار راس الجدی به علت اختلاف 23.5 درجه محور کره زمین به وجود آمده است.

ایرانی ها همیشه زمان این پدیده را به دقت ساعت و دقیقه حساب کرده و در اول فروردین که به آن اعتدال بهاره گویند جشن میگرفتند. از فردای نوروز ایرانی خورشید به سمت مدار بیست و سه و نیم درجه شمالی حرکت میکند تا اول تیر ماه و روزها شروع به بلند تر شدن میکنند و شب ها کوتاه تر میشوند که بلندترین روز سال در اول تیر ماه اتفاق می افتد.

وضعیت تابش نور خورشید بر کره زمین در اول فصل های بهار و پائیز( اعتدالین )

وضعیت تابش نور خورشید بر کره زمین در انقلاب تابستانی اول تیرماه  بلندترین روز سال

هر چقدر به مدارهای شمالی تر حرکت کنیم اختلاف شب و روز بیشتر است تا جایی که در مدار شصت و شش و نیم درجه شمالی یعنی جایی که بیست و سه و نیم درجه دیگر مانده تا به آخرین مدار یعنی مدار ۹۰‌درجه شمالی برسیم بیشترین اختلاف را در طول شب و روز داریم تاجایکه بالاتر از آن مدار در تابستان خورشید غروب نمیکند و به مدت دو ماه خرداد و تیر همواره روز است.

بالاتر از مدار 66.5 درجه شمالی و جنوبی در اول تیر به ترتیب همواره روز و همواره شب است

در تابستان خورشید دوباره به سمت استوا حرکت میکند و در اول مهر دوباره اعتدال رخ میدهد و پس از آن تا اول دی ماه که نوبت استفاده نیم کره جنوبی از خورشید است در نیم کره شمالی  شب ها شروع به بلندتر شدن میکنند تا جایی که در شب یلدا بلندترین شب سال را داریم‌. که باز هم هر چه به مدارهای بالاتر میرویم اختلاف شب و روز زیادتر است و در قطب شمال به مدت دو ماه آذر و دی خورشید طلوع نمیکند.

اول دی ماه که نوبت استفاده نیم کره جنوبی از خورشید است در نیم کره شمالی  شب ها شروع به بلندتر شدن میکنند تا جایی که در شب یلدا بلندترین شب سال را داریم‌.

شب یلدا بلندترین شب در ایران و نیم کره شمالی است که از استوا تا مدار 66.5 درجه شمالی طول آن بیشتر میشود تا جایی که بالاتر از 66.5 درجه طول شب 24 ساعت میشود و خورشید طلوع نمیکند. این وضعیت در نیم کره جنوبی برعکس است و بلندترین روز سال را تجربه میکنند تا جایی که از مدار 66.5 درجه جنوبی تا مدار 90 روز 24 ساعت است و خورشید غروب نمیکند.

شب یلدا بلندترین شب در ایران و نیم کره شمالی است که از استوا تا مدار 66.5 درجه شمالی طول آن بیشتر میشود تا جایی که بالاتر از 66.5 درجه طول شب 24 ساعت میشود و خورشید طلوع نمیکند.

پس در منطقه قطب شمال دو ماه همواره روز و دو ماه همواره شب است و هشت ماه سال زمان تبدیل این دو حالت به یکدیگر است یعنی مثلا از روز یا شب های چند ثانیه ای و بعد چند دقیقه ای و یک ساعت تا دوازده ساعت و دوباره برعکس آن صورت میگیرد. وضعیت در جنوبگان هم به همین صورت است ولی برعکس آن. به همین علت است که اغلب سفرهای جنوبگان در زمستان ما صورت میگیرد یعنی زمانی که روزهای طولانی دارد.

بهترین زمان سفر به قاره قطب جنوب

اواسط پاییز و اوایل زمستان ما که هوا سرد میشه و طول روز کوتاه و در قطب شمال تاریکی مطلق و بهترین زمان روزه داری در روز های کوتاه روسیه دقیقا بهترین زمان سفر به قاره قطب جنوب و استفاده از آفتاب همیشه تابان اونجا هست.

از مدار شصت و شش و نیم درجه جنوبی جایی که بیست و سه و نیم درجه مانده تا قطب جنوب به بعد را منطقه آنتارکتیک میگویند و خشکی موجود در آن منطقه را آنتارکتیکا نام نهاده اند که من به ترتیب نام جنوبگان و قاره قطب جنوب را برای معادل آن پیشنهاد میکنم. همچنین مدار نود درجه جنوبی همان قطب جنوب است.

تفاوت آنتارکتیک و آنتارکتیکا

به مدار 66.5 تا 90 منطقه آنتارکتیک Antarctic میگن و خشکی که در این منطقه قرار داره را آنتارکتیکا Antarctica نامیدن. قطب جنوب یا به انگلیسی South pole  یک نطقه است و همون محور گردش کره زمین به دور خودش است.

پس نباید این اسامی را به جای هم به کار ببندیم و هر کدوم مفهوم خودش را داره برای یاد آوری و خلاصه یک بار دیگر در اینجا اشاره میکنم که (قطب جنوب نقطه محور زمین یا مدار 90 درجه جنوبی هست- قاره قطب جنوب یا قاره جنوبگان همون خشکی موجود در جنوبگان هست-جنوبگان به مدار 66.5 درجه جنوبی تا مدار 90 درجه را گویند)

Antarctic=جنوبگان

Antarctica= قاره/خشکی قطب جنوب/جنوبگان

South pole=قطب جنوب – مدار 90 درجه جنوبی

جنوبگان یا قطب جنوب؟!!

جنوبگان نامی است که برای معادل واژه انگلیسی آنتارکتیک Antarctic انتخاب شده است؛ و آن به منطقه ای که در اطراف قطب جنوب قرار دارد گفته میشود. در مقابل آن به اطراف قطب شمال منطقه قطب شمال یا شمالگان گویند که در انگلیسی به آن آرکتیک Arctic گفته میشود‌. پس طبق این تعریف باید توجه داشت که قطب جنوب و جنوبگان با هم فرق دارند. توضیح بیشتر آن این است که قطب جنوب نقطه ای است که در آن تمامی نصف النهارهای کره زمین به هم میرسد و کره زمین به دور آن نقطه که در واقع مدار نود درجه جنوبی است گردش میکند ولی جنوبگان یا منطقه قطب جنوب یک منطقه جغرافیایی است که در اطراف قطب جنوب قرار دارد و قاره قطب جنوب Antarctica خشکی این منطقه جغرافیایی است.
همین قاعده برای قطب شمال و منطقه قطب شمال یا شمالگان هم صادق است با این تفاوت که در آنجا قاره یا خشکی در اطراف قطب شمال وجود ندارد و به جای آن اقیانوس قطب شمال را داریم و خشکی های آن منطقه تنها خشکی های مناطق جغرافیایی سرد زیر قطبی و متعلق به روسیه، کانادا، شمال اروپا و آلاسکا میباشد.

حال میرسیم به تعریف خود جنوبگان برای این بخش مقاله ای از سایت ناسا که برگرفته از داده های ناسا سری (Grades k-4) است استفاده شده است. لینک منبع:

www.nasa.gov

  • قاره جنوبگان یکی از پنج قاره بزرگ زمین میباشد.

این قاره در یخ پوشیده شده است. قاره جنوبگان سردترین مکان روی زمین میباشد. دما در زمستان به قدری سرد است که آب بصورت یخ زده است. دما در میانه قاره سردتر از سواحل میباشد. قاره قطب جنوب دارای 2 فصل است شامل تابستان و زمستان. زمین در فضا بصورت کج قرار دارد و جهت این شیب هیچگاه تغییر نمیکند. در طول تابستان جنوبگان در طرفی از زمین که بسمت خورشید کج شده قرار دارد و همیشه آفتابی است. در طول زمستان در سمتی از زمین قرار دارد که به دور از خورشید کج شده است پس این قاره همیشه تاریک است.

آنتارکتیکا یکی از پنج قاره بزرگ زمین است

قاره جنوبگان یک صحرا است و بارش برف و باران در آنجا زیاد نیست (به قاره جنوبگان کویر سرد هم میگویند). وقتی برف میبارد دیگر ذوب نمیشود و در طول سال ها ورقه های ضخیم از یخ می سازد که به آن ها ورقه های یخ Ice shelf میگویند. آنتارکتیکا از یخ های با فرم های مختلف به نام های یخچالهای طبیعی Glacier قفسه های یخ ice shelves و کوه های یخی iceberg ساخته شده است.

 

کوه های یخی بوجود آمده از ورقه های یخی در قاره جنوبگان
  • چه کسانی در آنتارکتیکا زندگی میکنند؟

قاره جنوبگان برای زندگی انسان ها به مدت طولانی بسار سرد است. تنها دانشمندان برای مطالعه بصورت نوبتی به آنجا میروند. توریست ها در اواسط تابستان (زمستان ما) از آنتارکتیکا دیدن میکنند. اقیانوس های اطراف آن خانه ی انواع وال ها هستند. همچنین خانه ای برای سیل ها و پنگوئن ها هستند. در قاره جنوبگان هیچ درخت یا بوته ای یافت نمیشود و تنها گیاهانی که میتوانند در مکانی به این سردی زندگی کنند خزه و جلبک است.

پنگوئن ها در آنتارکتیکا زندگی میکنند
  • ناسا با مطالعه آنتارکتیکا چه اطلاعاتی راجع به زمین میتوانند بدست آورد؟

ناسا برای مطالعه جنوبگان از ماهواره ها استفاده میکند. تا تغییرات آن را پایش کند. دانشمندان میخواهد بدانند تغییر آب و هوای زمین چه تاثیری بر ورقه های یخی آن میگذارد. ناسا برای این منظور از ICE SAT استفاده میکند. این ماهواره برای نشان دادن یخ، ابر و ارتفاع زمین میباشد.

با استفاد از ICE SAT ناسا میتواند تغییرات سایز ورقه های یخ آنتارکتیکا را اندازه گیری کند. همچنین این ماهواره به ناسا کمک میکند تا بفهمد که تغییر یخ های قطبی چگونه ممکن است بتواند سایر سیاره را تحت تأثیر قرار دهد. ذوب شدن ورقه های یخ در قاره جنوبگان ممکن است سطوح آب در سرتاسر دنیا را تغییر دهد. ابزار ناسا همچنین به دانشمندان کمک کرده است که نقشه هایی با جزئیات از این قاره تهیه کنند. این نقشه ها به محققین هنگامیکه برنامه سفر به جنوبگان دارند کمک میکند و به آنها دید روشن تر و واضح از قاره میدهد.

  • ناسا بوسیله مطالعه آنتارکتیکا چه چیزی راجع به فضا میتواند بدست آورد؟

جنوبگان مکان خوبی برای پیدا کردن شهاب سنگ ها  یا صخره هایی که از فضا به زمین می افتند است. دیدن شهاب سنگ ها روی یخ های سفید راحت تر است. همچنین شهاب سنگ هایی ک در قاره قطب جنوب می افتند توسط یخ ها مدتی طولانی محافظت میشوند. ناسا برای فهمیدن بیشتر راجع به سیاره مریخ، تیم هایی را به این قاره ارسال کرده است.

دانشمندان شهاب سنگ در آنتارکتیکا پیدا کرده اند

آنتارکتیکا و مریخ چیزهای مشترک زیادی دارند. به عنوان مثال هر دوی آنها سرد ومانند صحرا خشک هستند. ناسا ربات هایی را در آنتارکتیکا آزمایش کرد که بعداً در مریخ فرود آمدند.

ناسا همچنین به منظور مطالعه تغذیه فضانوردان نیز به آنتارکتیکا میرود. مانند دانشمندانی که در زمستان در آنتارکتیکا هستند، فضانوردان هم در فضا، در نور خورشید قرار ندارند. خورشید به بدن انسان کمک میکند تا ویتامین ها را بسازد. دانشمندان با مطالعه دانشمندانی که به آنتارکتیکا رفته اند میخواد دریابد که چگونه به فضانوردان کمک کند تا در فضا ویتامین های لازم را بدست آورند.

حیات وحش در قاره جنوبگان

بیشتر قاره قطب جنوب در طول سال با یخ و برف دائمی پوشیده شده است و تنها یک درصد آن دارای حیات است و مابقی آن را دنیای مرده تشکیل میدهد. در جنوبگان تنها دو گونه گیاه گلدار علفی وجود دارد ولی گونه های مختلفی از خزه ها، جگرواش ها، گلسنگ و قارچ ها در آن دیده میشوند.
حیات جانوری جنوبگان تنوع بیشتری نسبت به گیاهان آن دارد که آن هم مربوط به حاشیه قاره جنوبگان و جزایر و آبهای اطراف آن میباشد. گروه های اصلی جانوران سازگار یافته با شرایط جنوبگان شامل سیلها، پنگوئن ها، نهنگ ها، ماهی ها، اسکوییدها و کریل ها و همچنین دو گونه پرنده مبیاشد. همگی این جانوران نام برده در علم زیست شناسی جزء جانوران دریایی طبقه بندی میشوند و حیات و تغذیه آنها وابسته به اقیانوس جنوبگان است.

ناسا برای آزمایش های خود بر روی فضانوردان و تجهیزات به قاره جنوبگان میرد. مانند دانشمندانی که در زمستان در آنتارکتیکا هستند، فضانوردان هم در فضا، در نور خورشید قرار ندارند.

ماهواره به ناسا کمک میکند تا بفهمد که تغییر یخ های قطبی چگونه ممکن است بتواند سایر سیاره را تحت تأثیر قرار دهد. ذوب شدن ورقه های یخ در قاره جنوبگانممکن است سطوح آب در سرتاسر دنیا را تغییر دهد. ابزار ناسا همچنین به دانشمندان کمک کرده است که نقشه هایی با جزئیات از این قاره تهیه کنند. این نقشه ها به محققین هنگامیکه برنامه سفر به جنوبگان دارند کمک میکند و به آنها دید روشن تر و واضح از قاره میدهد.

ناسا مریخ نوردان خود را در قاره قطب جنوب مورد آزمایش قرار میدهد. ناسا همچنین به منظور مطالعه تغذیه فضانوردان نیز به آنتارکتیکا میرود.

این مقاله اول سایت ایران جنوبگان بود در مقاله بعد با ارگان های بین المللی مرتبط با جنوبگان آشنا خواهیم شد.

 

محمود اشرفی

دانشجوی دکتری زیست شناسی دریا،

پژوهشگر و علاقه مند قطب جنوب و جنوبگان 

  • تشکر و قدردانی:

این مقاله بخش اول مقالات سایت ایران جنوبگان بود که به معرفی اختصاص داشت و در مرداد 1398 در سایت ایران جنوبگان (IranAntarctic) ارائه شد. این مقاله تقدیم میشه به همسرم نرگس نبوی که زحمت ترجمه مقاله ناسا را برعهده داشت و خبر خوب اینکه از طرف بنیاد ملی نخبگان امسال دانشجوی نخبه دکتری استان خوزستان هم انتخاب شده. تقدیم به ایشان و عرض تبریک.

منابع:

1. سایت ناسا  https://www.nasa.gov/audience/forstudents/k-4/stories/nasa-knows/what-is-antarctica-k4.html